Temel Linux Komutları (Sunucu Yönetimi İçin)

Dosya ve klasör işlemleri

nano ile bir dosyayı düzenledikten sonra Ctrl + O ve Enter ile kaydedip Ctrl + X ile çıkarsınız.

Dikkat: Linux'ta çöp kutusu yoktur. rm -r ile silinen bir klasör geri gelmez. Özellikle sudo rm -rf komutunu yazarken yolu iki kez kontrol edin; önemli dosyaları silmeden önce cp -r ile bir kopyasını alın.

Dosya arama ve içerik süzme

find /var/www -name "*.log"
grep -r "DB_PASSWORD" /var/www/site
tail -f /var/log/syslog

• find: Belirli bir ada ya da türe uyan dosyaları bulur.
• grep: Dosyaların içinde metin arar. -r alt klasörleri de tarar, -i büyük/küçük harfi önemsemez.
• tail -f: Bir dosyanın son satırlarını gösterir ve yeni satırlar eklendikçe canlı olarak akıtır. Günlük takibi için idealdir; tail -n 100 son 100 satırı gösterir.

Komutları boru (|) ile birbirine bağlayabilirsiniz. Örneğin ps aux | grep java yalnızca Java süreçlerini gösterir.

Dosya izinleri ve sahiplik

Linux'ta her dosyanın bir sahibi, bir grubu ve bu ikisi ile diğer kullanıcılar için okuma (r), yazma (w) ve çalıştırma (x) izinleri vardır. ls -l çıktısında -rwxr-xr-- gibi görünür.

chmod +x start.sh
chmod 644 config.php
chown -R www-data:www-data /var/www/site

• chmod +x: Bir betiği çalıştırılabilir yapar. "Permission denied" hatası alan başlatma betiklerinin çoğu bununla düzelir.
• chmod 644: Sahibi okuyup yazabilir, diğerleri yalnızca okuyabilir. Dosyalar için yaygın değerdir; klasörler için 755 kullanılır.
• chown -R: Dosyaların sahibini değiştirir. Web sunucusunun dosyalara yazabilmesi için sıkça gerekir.

chmod 777 ile her şeyi herkese açmak sorunu çözüyormuş gibi görünse de ciddi bir güvenlik açığıdır. Doğru sahipliği ayarlamak her zaman daha iyi bir çözümdür.

Disk, RAM ve işlemci kullanımı

Disk dolduğunda sunucuda tuhaf hatalar başlar: veritabanı yazamaz, oyun sunucusu kaydedemez. df -h ile dolu diski bulup du -sh /* ile büyük klasörlerin peşine düşün; en sık suçlular eski günlükler, yedekler ve kullanılmayan Docker imajlarıdır.

free -h çıktısında "available" sütununa bakın. Linux boş RAM'i önbellek olarak kullandığı için "free" değerinin düşük görünmesi normaldir.

Süreçler ve servisler

ps aux | grep node
kill 12345
systemctl status nginx
sudo systemctl restart nginx
journalctl -u nginx -f

• ps aux: Çalışan bütün süreçleri listeler. İkinci sütun süreç numarasıdır (PID).
• kill PID: Bir süreci kapatır. Cevap vermeyen süreçler için kill -9 PID kullanılır, ama süreç kaydetmeden kapanır.
• systemctl: Servisleri yönetir. start, stop, restart, status ve sunucu açılışında otomatik başlatma için enable alt komutları vardır.
• journalctl -u servis -f: Bir servisin günlüklerini canlı izler. Bir servis başlamıyorsa sebebi neredeyse her zaman buradadır.

Kendi uygulamanızı servis olarak çalıştırmayı Discord botu 7/24 aktif tutma rehberimizde systemd örneğiyle anlattık.

Uzun işlemler için tmux

SSH bağlantınız koptuğunda o oturumda çalışan komutlar da durur. Oyun sunucusu, uzun bir kopyalama ya da derleme gibi işleri tmux içinde başlatın:

tmux new -s sunucu

Ctrl + B ardından D ile oturumdan çıkarsınız; komut arka planda çalışmaya devam eder. tmux attach -t sunucu ile geri dönersiniz, tmux ls ile açık oturumları görürsünüz.

Ağ komutları

Bağlantı sorunlarında ilk komut genellikle ss -tulpn'dir; uygulamanın gerçekten dinleyip dinlemediğini gösterir. Port ve güvenlik duvarı ayarlarını Port nedir? yazımızda ayrıntılı anlattık.

Paket yönetimi ve güncellemeler

Ubuntu ve Debian:

sudo apt update
sudo apt upgrade
sudo apt install htop
sudo apt remove paket

AlmaLinux ve Rocky Linux:

sudo dnf upgrade
sudo dnf install htop

apt update yalnızca paket listesini yeniler; güncellemeleri kuran apt upgrade'dir. Sunucunuzu düzenli güncellemek, bilinen güvenlik açıklarını kapatmanın en kolay yoludur. Çekirdek güncellemesinden sonra değişikliğin etkinleşmesi için sudo reboot ile yeniden başlatmanız gerekir.

Arşivleme ve dosya aktarımı

tar -czf yedek.tar.gz /var/www/site
tar -xzf yedek.tar.gz
unzip dosya.zip

tar -czf bir klasörü sıkıştırılmış tek bir arşive dönüştürür, tar -xzf arşivi açar. Kendi bilgisayarınızla sunucu arasında dosya aktarmak için:

scp yedek.tar.gz kullanici@203.0.113.10:/home/kullanici/
rsync -avz ./site/ kullanici@203.0.113.10:/var/www/site/

scp tek seferlik kopyalamalar için pratiktir. rsync yalnızca değişen dosyaları gönderdiği için büyük klasörleri senkronize etmek ve yarıda kalan aktarımları sürdürmek için çok daha uygundur. Grafik arayüz tercih ederseniz WinSCP ya da FileZilla gibi programlar SFTP ile aynı işi yapar.

Kullanıcılar ve yetkiler

sudo adduser ahmet
sudo usermod -aG sudo ahmet
whoami

Sunucuyu sürekli root olarak kullanmak yerine sudo yetkili bir kullanıcı oluşturun. AlmaLinux'ta yönetici grubunun adı sudo yerine wheel'dir. Oyun sunucuları ve uygulamalar için de ayrı kullanıcılar açmak, bir uygulamadaki açığın tüm sunucuyu etkilemesini önler.

Linux pratiği için Nodesty sunucuları

Linux öğrenmenin en iyi yolu gerçek bir sunucu üzerinde denemektir. Nodesty AMD Ryzen 9 9950X VDS ve AMD EPYC 7763 VDS paketlerinde Ubuntu, Debian ya da AlmaLinux'u seçip tam root erişimiyle başlarsınız. Yanlış bir komut sunucuyu bozarsa panelden yeniden kurulum yapabilir, 7 gün saklanan ücretsiz günlük yedeklerden geri dönebilir, SSH erişiminiz kesildiğinde de web konsolu üzerinden sunucunuza ulaşabilirsiniz.